Van biomarker tot betekenis: de neuropsycholoog als centrale actor

In het licht van een snel vergrijzende populatie is de aankondiging van het Vlaams Cognitief Kompas bijzonder positief. Het initiatief onderstreept de ambitie om Alzheimerdementie in een veel vroeger stadium te detecteren, onder meer via biomarkers. Die focus is wetenschappelijk relevant: biologische veranderingen die met Alzheimer samenhangen kunnen tot tien jaar vóór het ontstaan van duidelijke klinische symptomen aantoonbaar zijn. Vroege detectie biedt perspectieven voor tijdige opvolging, preventieve strategieën en toekomstige behandelingen.

Tegelijk schuilt hierin een bekend risico. Wanneer de aandacht voornamelijk uitgaat naar biologische markers, dreigen cognitieve en functionele veranderingen - nochtans de kern van dementie - onvoldoende verankerd te worden in de diagnostiek. Net op dat cruciale kruispunt situeert zich de rol van de neuropsycholoog, een discipline die in het publieke debat vaak onderbelicht blijft.

Cognitieve klachten komen frequent voor bij het ouder worden. Vergeetachtigheid, tragere informatieverwerking en een verminderde mentale flexibiliteit maken deel uit van normale veroudering. Dezelfde klachten kunnen echter ook wijzen op mild cognitive impairment (MCI) of op een (beginnende) neurodegeneratieve aandoening zoals Alzheimerdementie. Het klinisch relevante onderscheid tussen deze trajecten kan vandaag niet betrouwbaar gemaakt worden op basis van beeldvorming of biomarkers alleen.

Biomarkers kunnen immers aanwezig zijn bij personen die (nog) geen klinisch relevante cognitieve symptomen vertonen. De aanwezigheid van biologische afwijkingen betekent niet automatisch dat er sprake is van een dementieel syndroom. Het is precies de taak van de neuropsycholoog om te beoordelen of, wanneer en in welke mate cognitieve veranderingen de grens overschrijden van normaal ouder worden naar pathologisch functioneren. Dit gebeurt via objectieve, genormeerde metingen en een zorgvuldige interpretatie in functie van leeftijd, opleiding, premorbide functioneren en dagelijkse zelfredzaamheid.

De meest accurate methode om zowel de aard als de ernst van cognitieve en functionele veranderingen vast te stellen, blijft het neuropsychologisch onderzoek. Dankzij specifieke expertise op het raakvlak van psychologie en neurologie kan de neuropsycholoog differentiëren tussen normale veroudering, MCI en dementie, en verder ook tussen verschillende neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimerdementie, Lewy body dementie en frontotemporale dementie. Elk van deze ziektebeelden gaat gepaard met karakteristieke cognitieve profielen die richtinggevend zijn voor de diagnose.

Het neuropsychologisch onderzoek fungeert daarbij als een klinisch kompas: het verbindt neurobiologische bevindingen met observeerbaar gedrag en dagelijks functioneren. Hierdoor neemt de diagnostische accuraatheid toe en wordt vermeden dat biologische signalen los van hun functionele betekenis geïnterpreteerd worden.

Het huidige onderzoeksklimaat neigt sterk naar een “biologie-eerst”-benadering. Die focus is begrijpelijk en noodzakelijk, maar mag het cognitieve en functionele perspectief niet overschaduwen. Biomarkers kunnen aantonen dat er pathologische processen aanwezig zijn; neuropsychologen maken duidelijk of en wanneer deze processen zich vertalen in klinisch relevante symptomen.

Voor patiënten en hun omgeving is dat onderscheid essentieel. Vragen zoals wat iemand vandaag nog kan, waar het functioneren moeilijker verloopt, welke ondersteuning nodig is en welke interventies haalbaar en wenselijk zijn, vormen de kern van klinische besluitvorming en zorgplanning.

Het Vlaams Cognitief Kompas biedt een unieke kans om Vlaanderen internationaal te positioneren als een voortrekker in dementieonderzoek. Die ambitie kan echter alleen slagen wanneer neuropsychologische expertise structureel wordt geïntegreerd in zowel onderzoek als klinische praktijk.

De neuropsycholoog is geen aanvullende actor in de diagnostiek van dementie, maar een essentiële schakel in het proces. Zonder deze functionele en cognitieve verankering dreigt vroege detectie haar klinische betekenis te verliezen.